Jaką formę prawną przedsiębiorstwa społecznego wybrać?

Od kilku już lat przedsiębiorstwo społeczne, oprócz spółdzielni socjalnej, może przyjąć również formę stowarzyszenia, fundacji, czy nawet spółki z o.o. non profit. Warto pamiętać, że wybór formy prawnej zależy od wielu czynników, w tym od celów społecznych, struktury organizacyjnej, preferencji dotyczących prowadzenia działalności gospodarczej, a także możliwości finansowania. W tym artykule postaram się wskazać kluczowe kwestie, które warto rozważyć przy wyborze formy prawnej przedsiębiorstwa społecznego. Przedstawię także porównanie poszczególnych form oraz zasady, które obowiązują od 2022 roku na mocy ustawy o ekonomii społecznej.

Definicja przedsiębiorstwa społecznego w ustawie o ekonomii społecznej

Przedsiębiorstwo społeczne to forma działalności gospodarczej, która łączy cele ekonomiczne i społeczne – istotną cechą tego rodzaju organizacji jest to, że nie działa dla maksymalizacji zysku, a osoby zaangażowane nie mogą dzielić się wypracowanym zyskiem.

Jest to podmiot, który działa na rzecz wspólnoty, oferując wsparcie osobom zagrożonym wykluczeniem społecznym lub świadcząc usługi społeczne.

Działalność przedsiębiorstw społecznych reguluje ustawa o ekonomii społecznej, która definiuje ramy prawne ich funkcjonowania. Takie podmioty wspierają rozwój lokalnych społeczności, integrują ludzi oraz dają osobom znajdującym się w trudnej sytuacji szansę na aktywne uczestnictwo w rynku pracy. Przedsiębiorstwa społeczne to przykład gospodarki solidarnej, w której na pierwszym miejscu stawia się człowieka oraz jego potrzeby, a nie maksymalizację zysków.

Więcej na temat definicji i cech przedsiębiorstw społecznych można przeczytać w szczegółowym artykule dostępnym tutaj. Artykuł ten przedstawia definicję przedsiębiorstwa społecznego, jego cele, funkcje oraz specyfikę działalności gospodarczej w kontekście reintegracji społecznej.

Bardzo często osoby, które chcą powołać przedsiębiorstwo społeczne zastanawiają się jaką formę prawną wybrać. O taki status mogą bowiem ubiegać się różne podmioty. Najbardziej popularne to:

• spółdzielnia socjalna,
• fundacja,
• stowarzyszenie,
• spółka z o.o. non profit,

Na dzień 1 kwietnia 2025 r. w Polsce było 1 406 podmiotów posiadających status przedsiębiorstwa społecznego. Wśród form prawnych dominowały organizacje pozarządowe (ok. 47% PS), a w dalszej kolejności były to spółdzielnie socjalne (ok. 32%) i spółki non profit (ok. 21% podmiotów ze statusem PS).

Jeśli interesuje Cię temat funkcjonowania przedsiębiorstw społecznych to, polecamy również:

• artykuł dot. dotacji na miejsca pracy,
• artykuł dot. korzyści i obowiązków związanych ze statusem przedsiębiorstwa społecznego,
• kurs online „Przedsiębiorstwo społeczne bez tajemnic”.

Czynniki lokalne mające wpływ na wybór formy prawnej przedsiębiorstwa społecznego

Lokalne uwarunkowania mają często duży wpływ na decyzję o wyborze formy prawnej przedsiębiorstwa społecznego.

Z jednej strony, fundusze unijne i krajowe dostępne w ramach projektów wspierających ekonomię społeczną są często dedykowane podmiotom ekonomii społecznej posiadającym status przedsiębiorstwa społecznego, takim jak m.in. spółdzielnia socjalna. Na takim ogólnym poziomie wszystkie formy prawne są więc równe.

Z drugiej strony, decyzje o preferencjach dotyczących formy przedsiębiorstwa społecznego mogą wynikać z lokalnych uwarunkowań. Przykładowo w woj. podkarpackim w procesie oceny biznes planów, które są podstawą przyznania dotacji na miejsce pracy w przedsiębiorstwie społecznym najmocniej punktowane są spółdzielnie socjalne, a najmniej spółki non profit.

Podstawowe różnice między poszczególnymi formami przedsiębiorstwa społecznego

Wybór formy prawnej przedsiębiorstwa społecznego nie może pomijać obowiązujących przepisów prawnych, w tym ustawy o ekonomii społecznej z 2022 roku oraz ustaw określających szczegółowe regulacje dot. poszczególnych form prawnych np. ustawy:

• o fundacjach,
• o spółdzielniach socjalnych,
• kodeks spółek handlowych,
• prawo spółdzielcze,
• prawo o stowarzyszeniach.

Najpierw przyjrzymy się krótko specyfice najczęściej wybieranych form prawnych, a potem zdefiniujemy kilka pytań, które warto sobie zadać myśląc o wyborze formy prawnej.

Spółdzielnia socjalna

Spółdzielnia socjalna jest przedsiębiorstwem społecznym, którego celem jest reintegracja zawodowa i społeczna osób zagrożonych wykluczeniem. Zasadniczo, spółdzielnia musi prowadzić działalność gospodarczą, a jej członkowie są równocześnie pracownikami (w wariancie spółdzielni założonej przez osoby fizyczne). Inaczej wygląda to w przypadku spółdzielni założonej przez osoby prawne.

Cechą charakterystyczną spółdzielni socjalnych jest ich demokratyczny sposób zarządzania oraz skupienie na reintegracji osób, które borykają się z trudnościami na rynku pracy.

Zalety:

• zwolnienie z opłat rejestracyjnych,
• możliwość uzyskania specjalnych dotacji na wkład do spółdzielni (dedykowane dotacje z Funduszu Pracy),
• demokratyczny sposób podejmowania decyzji.

Wady:

• wysokie wymagania dotyczące liczby założycieli,
• dosyć restrykcyjne przepisy prawa.

Więcej nt. wad i zalet spółdzielni socjalnej jako przedsiębiorstwa społecznego znajdziesz w tym artykule.

Polecamy także kurs online „Spółdzielnia socjalna bez tajemnic”.

Stowarzyszenie

Stowarzyszenie to zgrzeszenie osób, które chcą wspólnie osiągać cele społeczne. Jest to forma, w której działalność gospodarcza ma charakter pomocniczy, a nie główny.

Zalety:

• elastyczność w zakresie celów statutowych,
• możliwość uzyskiwania dotacji na działania pożytku publicznego.

Wady:

• działalność gospodarcza tylko pomocnicza,
• większe wymagania co do liczby założycieli (minimum 7 osób).

Więcej nt. wad i zalet stowarzyszenia w kontekście przedsiębiorstwa społecznego znajdziesz w tym artykule.

Fundacja

Fundacja to organizacja powołana przez fundatora do tego, by realizować cele społecznie lub gospodarczo użyteczne. Podobnie jako stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą, jednak musi ona mieć charakter dodatkowy w stosunku do celów statutowych (nie można powołać fundacji, która prowadziłaby tylko lub główne działalność gospodarczą).

Fundacja jest łatwiej sterowalna od stowarzyszenia, ponieważ zmiana zarządu i struktury fundacji jest często utrudniona przez zapisy statutowe i np. uzależniona od decyzji fundatora.

Zalety:

• duża kontrola nad organizacją,
• możliwość pozyskiwania darowizn i dotacji na działalność statutową.

Wady:

• ograniczenia w prowadzeniu działalności gospodarczej,
• potrzeba minimalnego wkładu finansowego na rozpoczęcie działalności (minimum 2 tys. zł. w przypadku fundacji z działalnością gospodarczą).

Więcej nt. wad i zalet fundacji w kontekście przedsiębiorstwa społecznego znajdziesz w tym artykule.

Polecamy także kurs online „Fundacja bez tajemnic”.

Spółka z o.o. non profit

Spółka z o.o. non profit jest formą prawną, która daje elastyczność w zarządzaniu i prowadzeniu działalności gospodarczej. Dochody z działalności są przeznaczane na cele statutowe. Spółka z o.o. non profit może działać na zasadach podobnych do innych przedsiębiorstw społecznych, ale jej struktura pozwala na szerszą działalność biznesową.

Zalety:

• elastyczność w prowadzeniu działalności gospodarczej,
• możliwość pozyskiwania funduszy na działalność statutową.

Wady:

• wymaga co najmniej jednego założyciela (w praktyce korzystniej jest by było to co najmniej dwie osoby),
• wiąże się z większymi kosztami związanymi z rejestracją i notarialnym sporządzeniem statutu.

Więcej nt. wad i zalet spółki z o.o. non profit w kontekście przedsiębiorstwa społecznego znajdziesz w tym artykule.

Polecamy także kurs online „Spółka z o.o. non profit bez tajemnic”.

Podstawowe różnice – podsumowanie

Warto zwrócić uwagę na kilka istotnych różnic wynikających z istoty danej formy prawnej.

Przykładowo:

• działalność gospodarcza w fundacji czy stowarzyszeniu ma mieć charakter pomocniczy, uboczny w stosunku do działalności statutowej (nie można założyć stowarzyszenia czy fundacji, której celem byłaby wyłącznie działalność biznesowa),
• dodatkowo w przypadku fundacji:
  • na prowadzenie działalności trzeba przeznaczyć minimum 1 tys. zł,
  • cel zdefiniowany w statucie musi być społecznie lub gospodarczo użyteczny,
  • jest to podmiot, który jest najłatwiej sterowalny tzn. odpowiednie zapisy statutu mogą utrudniać lub w zasadzie uniemożliwiać zmianę zarządu,
• spółka z o.o. jest zasadniczo zrzeszeniem kapitału zwykle o celach zarobkowych, jednak przez odpowiednie zapisy umowy spółki może być również przedsiębiorstwem społecznym,
• spółdzielnia socjalna zawsze będzie przedsiębiorstwem (obowiązkowa działalność gospodarcza), ale mającym na celu reintegrację społeczną i zawodową swoich członków.

Dodatkowo, istotne czynniki wynikające z podstawowych różnic między przedsiębiorstwami społecznymi przedstawia poniższy schemat.

Uwaga: artykuł został po raz pierwszy opublikowany 1 kwietnia 2016 r., po czym został zaktualizowany we wrześniu 2025 r. w ramach projektu pod nazwą „Przedsiębiorstwospołeczne.pl Non Profit – spółka, która skutecznie popularyzuje ekonomię społeczną oraz wspiera rozwój podmiotów ekonomii społecznej i ich zakładanie”. Zadanie to realizowane jest w ramach “Rządowego Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich” na lata 2018-2030.