Jak zaplanować zakładanie spółdzielni socjalnej przez osoby prawne?

Dzisiaj przyjrzymy się zakładaniu spółdzielni socjalnej przez osoby prawne, gdyż proces ten może być bardziej skomplikowany niż zakładanie spółdzielni przez osoby fizyczne, zwłaszcza jeśli chcemy przy tym skorzystać ze środków unijnych. Skupimy się na 8 ważnych sprawach.

1. Ludzie, którzy mają pracować w spółdzielni

Jednym z pierwszych pytań, jakie warto sobie zadać, jest to, czy mamy już osoby, które będą mogły podjąć zatrudnienie w spółdzielni. Spółdzielnia socjalna powstaje po to, aby tworzyć miejsca pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym – np. długotrwale bezrobotnych, osób z niepełnosprawnościami czy po kryzysach życiowych.

Jeśli nie wiemy jeszcze, kto faktycznie obejmie te miejsca pracy, istnieje ryzyko, że po rejestracji spółdzielni zabraknie nam ludzi do realizacji działań. Dlatego na etapie planowania dobrze jest już rozmawiać z potencjalnymi pracownikami, upewnić się co do ich gotowości do zatrudnienia i sprawdzić, jakie kompetencje wnoszą do zespołu. Być może okaże się, że konieczne będzie zaplanowanie dodatkowych szkoleń, aby nowe osoby mogły sprostać wymaganiom pierwszych zleceń.

Warto w tym kontekście wspomnieć, że obowiązkiem spółdzielni socjalnej w ciągu 6 miesięcy po jej zarejestrowaniu będzie zatrudnienie co najmniej 5 osób wywodzących się z grup zagrożonych wykluczeniem społecznym.

2. Pierwsze zlecenia i rynek odbiorców

Drugim ważnym pytaniem jest: skąd weźmiemy pierwsze zlecenia? Wiele spółdzielni zakładanych jest z myślą o konkretnej niszy – np. sprzątaniu obiektów publicznych, prowadzeniu usług opiekuńczych czy produkcji rękodzieła. Często założyciele liczą, że lokalny samorząd, zaprzyjaźnione organizacje lub firmy zlecą im pierwsze zadania.

Warto jednak mieć to jasno potwierdzone – najlepiej w postaci listu intencyjnego, umowy przedwstępnej lub przynajmniej wyraźnej deklaracji. Jeśli takich gwarancji nie mamy, powinniśmy mieć realny pomysł na pozyskanie klientów: plan promocji, bazę kontaktów czy rozeznanie w lokalnym rynku. Spółdzielnia, która startuje bez żadnych szans na pierwsze przychody, od początku naraża się na trudności finansowe i zniechęcenie członków.

 3. Pamiętaj o uchwale organu stanowiącego założyciela.

Przypominam, że spółdzielnię socjalną osób prawnych (przy okazji – spółdzielnia socjalna osób prawnych to po prostu skrót myślowy – chodzi oczywiście o spółdzielnię socjalną zakładaną przez osoby prawne; niektórzy mają czasem wątpliwości) mogą założyć co najmniej dwie osoby prawne z trzech grup:

• organizacje pozarządowe (np. stowarzyszenie, fundacja, OSP),
• jednostki samorządu terytorialnego (gmina, powiat, województwo),
• kościelne osoby prawne (np. parafia, jednostki Caritas).

Konfiguracje mogą być dowolne, np. wystarczy parafia + stowarzyszenie lub gmina wraz z fundacją lub dwa stowarzyszenia. Ustawa o spółdzielniach socjalnych (dla dociekliwych: art. 6, ust. 1, pkt. 4) w takim przypadku wymaga by do wniosku o wpis spółdzielni do Krajowego Rejestru Sądowego załączyć uchwałę organu stanowiącego o powołaniu spółdzielni socjalnej.

Jeśli założycielem będzie organizacja pozarządowa, to od statutu tej organizacji będzie zależało jakiego organu uchwała będzie wymagana. Najczęściej jednak w przypadku stowarzyszenia właściwym organem będzie walne zebranie, a w przypadku fundacji zarząd (tutaj warto też pamiętać by taka uchwała była podpisana przez wszystkich członków zarządu).

Jeśli z kolei założycielem będzie gmina, to konieczna będzie uchwała Rady Gminy. Jest to o tyle istotne, że podjęcie takiej uchwały trzeba zaplanować i przewidzieć odpowiednio wcześnie.

4. Zastanów się kto będzie członkiem zarządu.

Warto wcześniej przemyśleć kwestię zarządu. Ze względów organizacyjnych i przejrzystości działania zarządu zaleca się, by były to osoby inne niż oddelegowane jako reprezentanci założycieli.

Przyjrzyjmy się temu na przykładzie. Spółdzielnia została założona przez gminę i stowarzyszenie. P. Michał został oddelegowany przez gminę jako reprezentant założyciela na walnym zgromadzeniu, a p. Monika jako reprezentantka stowarzyszenia. Te dwie osoby głosując w imieniu założycieli będą wybierać zarząd. Tym samym niejako wybiorą samych siebie. A co się okaże przy prowadzeniu działalności? Jeśli te osoby dalej będą oddelegowane jako reprezentanci założycieli, to może się okazać, że np. przy podsumowaniu poprzedniego roku działalności te same osoby (co prawda głosując w imieniu założycieli) będą udzielać absolutorium członkom zarządu, czyli samym sobie.

W tym kontekście najlepiej, by na walnym zabraniu założycielskim założyciele byli reprezentowani przez osoby, które nie będą kandydować do zarządu lub należy zmienić osoby reprezentujące założycieli po rozpoczęciu działalności przez spółdzielnię (założycieli mogą reprezentować również członkowie zarządu zgodnie z zasadami reprezentacji danego podmiotu).

5. Jak będzie zabezpieczony zwrot dotacji?

Warto wcześniej zorientować się jakiego rodzaju zabezpieczenia będą wymagane do uzyskania przez spółdzielnię dotacji. Często jest to weksel własny spółdzielni z poręczeniem założycieli lub po prostu poręczenie założycieli.

Jeśli założycielem będzie jednostka samorządu terytorialnego, to musimy tutaj pamiętać, że możliwość udzielenia poręczenia jest uzależniona od podjęcia przez organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego uchwały o ustaleniu maksymalnej wysokości poręczeń udzielanych przez organ wykonawczy danej jednostki w roku budżetowym. Poręczenia udzielane przez JST znajdują odzwierciedlenie w uchwałach budżetowych.

6. Otwartość i jawność celów założycieli

W przypadku spółdzielni socjalnych zakładanych przez osoby prawne sytuacja wygląda nieco inaczej niż przy inicjatywach grup osób fizycznych. Oczywiście – podstawowym celem pozostaje reintegracja społeczna i tworzenie miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem. Jednak za każdą organizacją-założycielem stoją także własne interesy, misje i strategie rozwoju.

Fundacja czy stowarzyszenie może traktować spółdzielnię jako narzędzie:

• realizacji swojej misji statutowej (np. wsparcie osób z niepełnosprawnościami),
• dywersyfikacji źródeł przychodu i zwiększenia niezależności finansowej (np. chęć pozyskania środków na wspólne przedsięwzięcia),
• zwiększenia oddziaływania lokalnego – budowania pozycji w środowisku,
• ułatwienia wprowadzania projektów i innowacji, które trudno byłoby prowadzić w innej formule.

Dlatego niezwykle ważne jest, aby te dodatkowe cele zostały otwarcie nazwane i uzgodnione na etapie planowania spółdzielni. Jawność pozwala uniknąć konfliktów interesów między poszczególnymi organizacjami i zabezpieczyć to, by spółdzielnia była przestrzenią współpracy, a nie rywalizacji.

W praktyce warto odpowiedzieć na pytania:

• jakie konkretne oczekiwania ma każda z organizacji-założycieli wobec spółdzielni?
• w jaki sposób spółdzielnia ma wspierać realizację ich misji?
• gdzie mogą pojawić się sprzeczne interesy i jak je rozwiązywać?

Im wcześniej te kwestie zostaną przedyskutowane, tym łatwiej będzie zbudować przejrzyste zasady współpracy, np. w regulaminie organizacyjnym czy porozumieniach między założycielami. W ten sposób spółdzielnia socjalna staje się wspólnym przedsięwzięciem, które z jednej strony służy reintegracji społecznej, a z drugiej – wspiera rozwój i stabilność organizacji, które ją powołały.

7. Warto przewidzieć wnoszenie wkładów w statucie.

O wkładach pisałem nieco więcej w tym wpisie. Dzisiaj chciałbym przypomnieć, że w przypadku spółdzielni socjalnej osób prawnych ich wkład może polegać na:

• przeniesieniu lub obciążeniu własności rzeczy lub innych praw (czyli np. gmina może przekazać spółdzielni niewykorzytywany sprzęt komputerowy lub meble biurowe), a także
• dokonaniu innych świadczeń na rzecz spółdzielni socjalnej, w szczególności na wykonywaniu świadczeń przez wolontariuszy lub pracowników (np. gmina może oddelegować swojego pracownika do wykonywania czynności administracyjnych w spółdzielni; zaleta jest taka, że spółdzielnia nie ponosi kosztów wynagrodzenia takiej osoby).

Wydaje się również, że np. wkład rzeczowy może mieć dużą rację bytu właśnie w przypadku spółdzielni socjalnej zakładanej przez osoby prawne.

8. Lokal, w którym będzie siedziba, sprzęt, infrastruktura

Nie mniej istotną kwestią jest miejsce prowadzenia działalności. Spółdzielnia socjalna, podobnie jak każda firma, potrzebuje adresu, pod którym będzie działać – czy to biura, warsztatu, czy magazynu.

Dobrze, jeśli już na etapie planowania mamy zagwarantowany lokal, np. w formie użyczenia od gminy, wynajmu na preferencyjnych warunkach czy własnej nieruchomości. Ważne jest, by pamiętać, że przy składaniu formularza NIP-8 w urzędzie skarbowym trzeba przedstawić dokument potwierdzający prawo do korzystania z lokalu (np. umowę najmu, akt własności, decyzję o użyczeniu).

Oprócz samego lokalu należy też przeanalizować, czy dysponujemy sprzętem i wyposażeniem niezbędnym do rozpoczęcia działalności. Warto przygotować realną listę zakupów i sprawdzić, które elementy można pozyskać dzięki wsparciu OWES-u lub lokalnych partnerów.

Chcesz dowiedzieć się więcej na temat spółdzielczości socjalnej?

Zakładanie spółdzielni socjalnej to proces, w którym liczy się dobre przygotowanie – zarówno pod kątem formalnym, jak i organizacyjnym. W naszym artykule podkreślaliśmy, jak ważne są szczere rozmowy o celach założycieli oraz realistyczne planowanie. To jednak dopiero początek drogi.

Jeśli chcesz przejść przez cały proces krok po kroku, skorzystaj z kursu online „Spółdzielnia socjalna bez tajemnic”. Znajdziesz w nim:

• praktyczne wskazówki, jak przygotować dokumenty rejestrowe,
• wyjaśnienie tego, jak podejmowane są decyzje w spółdzielni socjalnej, jakie są obowiązki zarządu,
• omówienie obowiązków i możliwości, jakie daje spółdzielnia socjalna,
• przykłady i podpowiedzi, jak uniknąć najczęstszych błędów,
• gotowe materiały (np. wzór statutu) do wykorzystania w praktyce.

To kompendium wiedzy, które pozwoli Ci pewnie i świadomie założyć spółdzielnię, a także lepiej zaplanować jej rozwój.

Podsumowanie

Podsumowując: założenie spółdzielni socjalnej przez osoby prawne wymaga nie tylko znajomości procedur prawnych, ale przede wszystkim dobrego przygotowania. Już na etapie planowania warto ustalić, kto będzie zatrudniony, skąd weźmiemy pierwsze zlecenia, jaką rolę odegrają poszczególni założyciele i w jakim lokalu spółdzielnia rozpocznie działalność. Jasne zasady współpracy i jawność celów pozwalają uniknąć konfliktów oraz sprawiają, że spółdzielnia staje się stabilnym narzędziem realizacji misji społecznej i rozwoju organizacji, które ją powołały.

To tyle nt. zakładania spółdzielni socjalnej przez osoby prawne. Jeśli chcesz coś dodać do powyższej listy, skorzystaj z funkcji komentarzy 😊

Uwaga: artykuł został po raz pierwszy opublikowany 24 sierpnia 2013 r., po czym został zaktualizowany we wrześniu 2025 r. w ramach projektu pod nazwą „Przedsiębiorstwospołeczne.pl Non Profit – spółka, która skutecznie popularyzuje ekonomię społeczną oraz wspiera rozwój podmiotów ekonomii społecznej i ich zakładanie”. Zadanie to realizowane jest w ramach “Rządowego Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich” na lata 2018-2030.